ДАЪВО АРИЗАСИНИ ИШ ЮРИТИШГА ҚАБУЛ ҚИЛИШ: ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҚОНУНЧИЛИК ВА СУД АМАЛИЁТИ

# ДАЪВО АРИЗАСИНИ ИШ ЮРИТИШГА ҚАБУЛ ҚИЛИШ: ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҚОНУНЧИЛИК ВА СУД АМАЛИЁТИ

### Кириш

Фуқаролик суд ишларини юритишда шахснинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини суд орқали ҳимоя қилиш механизми, аввало, судга даъво аризаси билан мурожаат қилишдан бошланади. Бироқ даъво аризасининг судга тақдим этилгани ҳали фуқаролик иши қўзғатилганини англатмайди. Ариза судга келиб тушганидан сўнг судья унинг процессуал қонунчилик талабларига мувофиқлигини текширади ва қонунга мувофиқ процессуал қарор қабул қилади.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 20-бобида иш қўзғатиш билан боғлиқ процессуал муносабатлар тартибга солинган. Хусусан, Кодекснинг 188–197-моддалари даъво аризасини бериш, унинг мазмуни, илова қилинадиган ҳужжатлар, иш юритишга қабул қилиш, қабул қилишни рад этиш ва аризани қайтариш масалаларини белгилайди.

## 1. Даъво аризасини судга бериш — фуқаролик ишини қўзғатишнинг дастлабки босқичи

ФПКнинг 188-моддасига мувофиқ, судда ишлар ёзма шаклда, шу жумладан почта орқали ёки электрон ҳужжат тарзида ариза бериш йўли билан қўзғатилади.

Демак, даъво аризаси фуқаролик суд ишларини юритишнинг бошланғич процессуал ҳужжати ҳисобланади.

Бироқ судга ариза берилган пайт билан уни иш юритишга қабул қилиш пайтини бир-биридан фарқлаш лозим. Судга мурожаат қилиш — шахснинг суд ҳимоясини сўраб ташаббус кўрсатиши бўлса, аризани иш юритишга қабул қилиш — суднинг ушбу мурожаат бўйича процессуал муносабатни бошлашга қаратилган ҳокимият ваколатига асосланган ҳаракатидир.

Шу нуқтаи назардан, **«ариза судга берилди» ва «фуқаролик иши қўзғатилди» тушунчалари процессуал жиҳатдан бир хил эмас.**

## 2. Даъво аризасининг мазмунига қўйиладиган талаблар

ФПКнинг 189-моддаси даъво аризасида кўрсатилиши лозим бўлган маълумотларни белгилайди.

Жумладан, аризада:

- ариза берилаётган суднинг номи; - даъвогар ва жавобгар ҳақидаги маълумотлар; - даъвонинг предмети; - даъвогарнинг талаби; - даъво талабига асос бўлаётган ҳолатлар; - ушбу ҳолатларни тасдиқловчи далиллар; - даъвонинг баҳоси, агар даъво баҳоланиши лозим бўлса; - қонунчиликка ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга асослар; - талабларнинг мазмуни; - бошқа зарур процессуал маълумотлар кўрсатилиши лозим.

Шу сабабли судья даъво аризасини қабул қилиш масаласини ҳал қилишда, аввало, унинг ФПК 189-моддасида белгиланган формал ва мазмуний талабларга мувофиқлигини баҳолайди.

## 3. Аризага илова қилинадиган ҳужжатлар

ФПКнинг 191-моддасига кўра, даъво аризасига талабларнинг асосини тасдиқловчи ҳужжатлар, қонунда ёки шартномада назарда тутилган ҳолларда низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя қилинганини тасдиқловчи ҳужжатлар, давлат божи ва почта харажатлари тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар, шунингдек ариза вакил томонидан имзоланган бўлса, уни имзолаш ваколатини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинади.

Бундан кўриниб турибдики, даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш масаласида нафақат аризанинг ўзи, балки унга илова қилинган ҳужжатлар ҳам муҳим процессуал аҳамиятга эга.

## 4. Аризани иш юритишга қабул қилиш масаласини ҳал қилиш муддати

ФПКнинг 192-моддасига мувофиқ, судья аризани:

1. иш юритишга қабул қилиш; 2. иш юритишга қабул қилишни рад этиш; 3. аризани қайтариш; 4. судга тааллуқлилигига кўра бошқа судга ўтказиш

масаласини ариза судга келиб тушган кундан эътиборан **ўн кундан кечиктирмай** якка тартибда ҳал қилади.

Бу масала бўйича судья тегишли ажрим чиқаради.

Шундай қилиб, судьянинг ариза юзасидан процессуал қарор қабул қилиши учун қонун аниқ муддат белгилаган.

## 5. Аризани иш юритишга қабул қилиш — судьянинг мажбурияти

ФПКнинг 193-моддасида муҳим процессуал қоида белгиланган.

Унга кўра, Кодексда назарда тутилган талабларга риоя этган ҳолда берилган аризани судья **иш юритишга қабул қилиши ва иш қўзғатиши шарт**.

Бу норма судьяда аризани асоссиз равишда қабул қилмаслик ёки шахснинг суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқини субъектив равишда чеклаш ваколати мавжуд эмаслигини англатади.

Яъни, ариза қонун талабларига мувофиқ бўлса ва иш фуқаролик судига тааллуқли бўлса, судьянинг процессуал вазифаси — уни қабул қилиш ва иш қўзғатишдир.

## 6. Аризани қабул қилишни рад этиш ва аризани қайтариш — бир хил процессуал институт эмас

Амалиётда энг кўп учрайдиган масалалардан бири — **аризани иш юритишга қабул қилишни рад этиш** билан **аризани қайтариш** ўртасидаги фарқни тўғри белгилашдир.

Ушбу икки институтнинг ҳуқуқий оқибатлари бир-биридан фарқ қилади.

### Аризани қабул қилишни рад этиш

ФПКнинг 194-моддасида аризани иш юритишга қабул қилишни рад этиш асослари белгиланган.

Жумладан, талаб фуқаролик ишлари бўйича судга тааллуқли бўлмаса ёки айни бир тарафлар, айни бир предмет ва айни бир асослар бўйича қонуний кучга кирган суд ҳужжати мавжуд бўлса, қонун назарда тутган бошқа ҳолатларда ҳам аризани қабул қилиш рад этилиши мумкин.

Муҳим жиҳати шундаки, ФПК 194-моддасида назарда тутилган асослар бўйича аризани қабул қилишни рад этиш, одатда, **айнан шу талаб билан судга қайта мурожаат қилишга тўсқинлик қилади**.

Бундай ажрим устидан хусусий шикоят бериш мумкин. Агар ажрим бекор қилинса, ариза судга дастлабки мурожаат қилинган кунда берилган деб ҳисобланади.

### Аризани қайтариш

Аризани қайтариш эса процессуал камчиликлар ёки қонун билан белгиланган бошқа ҳолатлар мавжуд бўлганда қўлланилади.

ФПКнинг 195-моддасида, жумладан, ариза муомалага лаёқатсиз шахс томонидан берилганлиги, манфаатдор шахс номидан ариза бериш ваколати бўлмаган шахс томонидан берилганлиги, иш мазкур суднинг судловига тегишли эмаслиги, ариза 189-модда талабларига риоя этилмаган ҳолда берилганлиги, ўзаро боғлиқ бўлмаган бир нечта талабнинг бирлаштирилганлиги, давлат божи ва почта харажатлари тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжат мавжуд эмаслиги каби ҳолатлар белгиланган.

Аризанинг қайтарилиши шахсни камчиликларни бартараф этганидан кейин судга **умумий тартибда қайта мурожаат қилиш ҳуқуқидан маҳрум қилмайди**.

## 7. Аризани қабул қилиш ва иш қўзғатишнинг ўзаро боғлиқлиги

Аризани иш юритишга қабул қилиш билан бир вақтда, қоида тариқасида, фуқаролик иши қўзғатилади.

Шунинг учун суднинг «аризани иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш тўғрисида»ги ажрими фуқаролик процессининг муҳим процессуал ҳужжати ҳисобланади.

Унда суд:

- аризанинг қабул қилинганини; - иш қўзғатилганини; - тарафларнинг процессуал мақомини; - зарур ҳолларда ишни кўриш шаклини; - ишни суд муҳокамасига тайёрлаш билан боғлиқ процессуал ҳаракатларни

белгилаши мумкин.

## 8. Судья аризани мазмунан кўриб чиқиши мумкинми?

Аризани иш юритишга қабул қилиш босқичида судьянинг асосий вазифаси — даъвонинг қонунга мувофиқ процессуал шаклда тақдим этилганини текшириш.

Бу босқичда судья, одатда, иш бўйича якуний ҳуқуқий хулоса чиқармаслиги лозим.

Масалан, даъвогар ўз талабини маълум бир шартнома, битим ёки бошқа юридик факт билан асослаган бўлса, суд аризани қабул қилиш босқичида мазкур далилларнинг ҳақиқийлиги ва ишончлилигига тўлиқ баҳо бериб, даъвони қаноатлантириш ёки рад этиш масаласини ҳал қилмайди.

Чунки далилларни текшириш, тарафларнинг тушунтиришларини эшитиш ва ҳуқуқий муносабатларга якуний баҳо бериш — ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ва ишни мазмунан кўриш босқичларига тааллуқли.

Шу сабабли **аризани қабул қилиш босқичида процессуал фильтр билан ишни мазмунан ҳал қилишни аралаштириб юбормаслик** муҳим.

## 9. Судловга тааллуқлилик ва судловга тегишлилик масаласи

Даъво аризасини қабул қилишда судья ҳал қилиши лозим бўлган муҳим масалалардан бири — низонинг айнан мазкур судда кўрилиши мумкинлигидир.

ФПК судга тааллуқлилик ва судловга тегишлиликка оид қоидаларни белгилайди.

Агар низо фуқаролик судига тааллуқли бўлмаса, ФПКнинг 194-моддаси асосида аризани иш юритишга қабул қилиш рад этилиши мумкин.

Агар иш фуқаролик судларига тааллуқли бўлса-да, мазкур суднинг ҳудудий ёки бошқа судловига тегишли бўлмаса, ФПКда назарда тутилган процессуал оқибатлар қўлланади. Айрим ҳолларда ариза тегишли судга ўтказилиши мумкин.

## 10. Аризани қайтариш — суд ҳимояси ҳуқуқини рад этиш эмас

Аризанинг қайтарилиши билан шахснинг суд ҳимоясига бўлган ҳуқуқи тугатилмайди.

Аксинча, аризани қайтариш институтининг мақсади — процессуал камчиликларни бартараф этиш ва шахсга қонун талабларига мувофиқ равишда судга қайта мурожаат қилиш имкониятини сақлаб қолишдир.

Шу жиҳатдан, аризани қайтариш билан уни иш юритишга қабул қилишни рад этишнинг ҳуқуқий оқибатлари кескин фарқ қилади.

**Қисқача:**

| Процессуал қарор | Асосий сабаб | Қайта мурожаат қилиш | |---|---|---| | Иш юритишга қабул қилиш | Қонун талаблари бажарилган | Иш қўзғатилади | | Қабул қилишни рад этиш | ФПК 194-моддасидаги асослар | Айнан шу асос бўйича қайта мурожаат қилиш, қоида тариқасида, мумкин эмас | | Аризани қайтариш | Процессуал камчиликлар ёки ФПК 195-моддасидаги ҳолатлар | Камчиликлар бартараф этилгандан кейин мумкин |

## 11. Амалиёт учун муҳим хулоса

Даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш масаласида судьянинг вазифаси даъвогарнинг талабини олдиндан мазмунан ҳал қилиш эмас, балки аризанинг қонун билан белгиланган процессуал шартларга мувофиқлигини аниқлашдан иборат.

Шунинг учун аризани қабул қилиш босқичида қуйидаги саволларга изчил жавоб берилиши мақсадга мувофиқ:

1. Низо фуқаролик судига тааллуқлими? 2. Ариза мазкур суднинг судловига тегишлими? 3. Ариза ФПК 189-моддаси талабларига мувофиқми? 4. ФПК 191-моддасида назарда тутилган ҳужжатлар илова қилинганми? 5. Давлат божи ва почта харажатлари билан боғлиқ талаблар бажарилганми? 6. Ариза тегишли шахс томонидан берилган ва имзоланганми? 7. Қонун ёки шартномада назарда тутилган судгача ҳал қилиш тартибига риоя этилганми? 8. Айни тарафлар, предмет ва асослар бўйича қонуний кучга кирган суд ҳужжати мавжудми? 9. Аризани қайтариш ёки қабул қилишни рад этиш учун ФПКда назарда тутилган бошқа асослар мавжудми?

Агар ушбу талаблар бажарилган бўлса, ФПКнинг 193-моддасига мувофиқ судья аризани иш юритишга қабул қилиши ва иш қўзғатиши шарт.

### Хулоса

Даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш институти фуқаролик процессининг энг муҳим бошланғич босқичларидан бири бўлиб, у шахснинг суд ҳимоясига бўлган ҳуқуқи билан суднинг процессуал фильтрлаш функцияси ўртасидаги мувозанатни таъминлайди.

ФПКнинг 188–195-моддалари тизимли таҳлил қилинганда, қонун чиқарувчи уч хил процессуал натижани назарда тутгани кўринади: **аризани иш юритишга қабул қилиш, қабул қилишни рад этиш ва аризани қайтариш**.

Уларнинг ҳар бири турли ҳуқуқий асос ва ҳуқуқий оқибатларга эга. Шу боис судья томонидан муайян процессуал қарор танланганда унинг аниқ ҳуқуқий асоси кўрсатилиши, даъвогар эса қайси камчиликни бартараф этиши ёки қайси асос бўйича судга мурожаат қилиш имконияти чекланганини аниқ англаши лозим.

Энг муҳими, қонун талабларига мувофиқ берилган даъво аризасини асоссиз равишда иш юритишга қабул қилмасликка йўл қўйилмайди. ФПКнинг 193-моддаси бу борада судьянинг мажбуриятини аниқ белгилаган.