СУД ҲУЖЖАТЛАРИ УСТИДАН ШИКОЯТ ҚИЛИШ: АПЕЛЛЯЦИЯ, КАССАЦИЯ ВА ТАФТИШ ТАРТИБИ

# СУД ҲУЖЖАТЛАРИ УСТИДАН ШИКОЯТ ҚИЛИШ: АПЕЛЛЯЦИЯ, КАССАЦИЯ ВА ТАФТИШ ТАРТИБИ

## Кириш

Суд ҳужжатининг қабул қилиниши билан иш бўйича суд ҳимояси жараёни ҳар доим ҳам якунланмайди. Суднинг ҳал қилув қарори ёки ажрими тарафлардан бирининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини бузган, иш ҳолатлари нотўғри баҳоланган ёки моддий ва процессуал ҳуқуқ нормалари нотўғри қўлланилган деб ҳисобланганда, қонунчиликда белгиланган тартибда юқори инстанция судига шикоят қилиш имконияти мавжуд.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексига кўра, апелляция, кассация ва тегишли тафтиш инстанцияси судларига мурожаат қилиш **шикоят ёки протест** шаклида амалга оширилади. Суд ҳужжатларини қайта кўриш институтлари суд хатоларини бартараф этиш, суд ҳужжатининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текширишнинг муҳим процессуал кафолати ҳисобланади.

---

## 1. Суд ҳужжатлари ва улар устидан шикоят қилиш ҳуқуқи

Фуқаролик процессуал кодексининг 6-моддасига мувофиқ, суд кўрилаётган ва ҳал этилаётган масала бўйича:

- ҳал қилув қарори; - ажрим; - қарор; - суд буйруғи

қабул қилади.

Биринчи инстанция суди ишни мазмунан кўриш натижасида, қоида тариқасида, **ҳал қилув қарори** қабул қилади. Апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари эса ишни кўриш натижалари бўйича ажрим чиқаради.

Суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ҳуқуқи ишда иштирок этувчи шахсларнинг муҳим процессуал ҳуқуқларидан бири ҳисобланади.

Бундан ташқари, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо суд ҳужжати билан ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисида масала ҳал қилинган шахс ҳам тегишли суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ҳуқуқига эга. Бу қоида Олий суд Пленумининг 2024 йил 25 мартдаги 9-сон қарорининг 2-бандида ҳам алоҳида таъкидланган.

---

# 2. Апелляция тартибида шикоят қилиш

Апелляция институти биринчи инстанция судининг ҳали қонуний кучга кирмаган суд ҳужжатларини юқори инстанция суди томонидан қайта текшириш имконини беради.

Апелляция шикоятида биринчи инстанция судининг:

- иш ҳолатларини нотўғри аниқлагани; - далилларга нотўғри баҳо бергани; - моддий ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллагани; - процессуал ҳуқуқ нормаларини бузгани; - суд хулосаларининг ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мувофиқ эмаслиги

асослаб кўрсатилиши мумкин.

Шу сабабли апелляция шикоятини оддий равишда «суд қарорига қўшилмайман» деган мазмунда тузиш етарли эмас.

Апелляция шикоятида **қайси суд хулосаси нотўғри эканлиги ва нима сабабдан нотўғри эканлиги** аниқ кўрсатилиши лозим.

Олий суд Пленуми апелляция ва кассация тартибида ишларни қайта кўришни суд ҳужжатининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текширишга қаратилган муҳим ҳуқуқий институт сифатида белгилайди.

---

# 3. Апелляция шикоятида асосий урғу нималарга берилиши керак?

Адвокатлик амалиётида апелляция шикоятини қуйидаги тизим асосида тузиш самарали ҳисобланади:

### Биринчи — суд аниқлаган ҳолатларни таҳлил қилиш

Суд қандай ҳолатни аниқланган деб ҳисоблаган?

Даъвогар ёки жавобгарнинг қайси важи суд томонидан рад этилган?

Суд қайси далилларга таянган?

### Иккинчи — далилларни таҳлил қилиш

Суд томонидан қабул қилинган далил:

- ишга алоқадорми; - мақбулми; - ишончлими; - бошқа далиллар билан тасдиқланганми?

деган саволлар таҳлил қилиниши лозим.

### Учинчи — моддий ҳуқуқ нормаларини таҳлил қилиш

Масалан, суд Фуқаролик кодексининг муайян моддасини қўллаган бўлса, мазкур норма ушбу ҳуқуқий муносабатга ҳақиқатан ҳам татбиқ этиладими?

### Тўртинчи — процессуал қонун бузилишларини кўрсатиш

Жумладан:

- тарафни суд мажлиси ҳақида тегишли хабардор қилмаслик; - далилларни талаб қилиб олмаслик; - далилни асоссиз рад этиш; - тарафнинг илтимосномасини ҳал қилмаслик; - суд муҳокамасида процессуал ҳуқуқларни таъминламаслик; - суд ҳужжатида муҳим важларга ҳуқуқий баҳо бермаслик.

Шу каби бузилишлар аниқ фактлар билан кўрсатилиши лозим.

---

# 4. Биринчи инстанция судининг ажримлари устидан шикоят

Шикоят фақат ҳал қилув қарорларига нисбатан берилади, деган тушунча нотўғри.

Қонунда назарда тутилган ҳолларда биринчи инстанция судининг **ажримлари устидан ҳам шикоят қилиш мумкин**.

Бундай шикоят амалиётда **хусусий шикоят** деб юритилади.

Масалан, суд:

- даъво аризасини қайтариш; - аризани қабул қилишни рад этиш; - иш юритишни тугатиш; - аризани кўрмасдан қолдириш; - бошқа процессуал масалалар бўйича

ажрим чиқарган бўлса, ФПКда назарда тутилган ҳолларда ушбу ажрим устидан хусусий шикоят берилиши мумкин.

Апелляция инстанцияси суди хусусий шикоятни кўриб чиқиб, ажримни ўзгаришсиз қолдириши, уни бекор қилиб ишни биринчи инстанция судига юбориши ёки ажримни ўзгартириши ёхуд масалани мазмунан ҳал қилиши мумкин.

---

# 5. Кассация тартибида шикоят қилиш

Кассация институти суд ҳужжати қонуний кучга кирганидан кейин уни қайта текширишнинг муҳим шаклларидан бири ҳисобланади.

Амалдаги ФПКда кассация иш юритиши 45-бобда тартибга солинган.

Кодексда кассация шикоятига оид алоҳида нормалар, жумладан:

- 403-модда — кассация шикояти бериш ҳуқуқи ва муддати; - 404-модда — кассация шикоятларини кўрадиган судлар; - 405-модда — шикоят бериш тартиби; - 406-модда — шикоят мазмуни; - 407-модда — илова қилинадиган ҳужжатлар; - 408-модда — шикоятни ҳаракатсиз қолдириш

каби қоидалар белгиланган.

Кассация шикоятида ҳам суд ҳужжатига нисбатан умумий норозилик эмас, балки **суд томонидан ҳуқуқ нормалари қандай бузилганлиги ёки нотўғри қўлланилганлиги** аниқ асосланиши керак.

---

# 6. Кассация ва апелляция ўртасидаги муҳим фарқ

Апелляция ва кассацияни бир хил мазмундаги шикоят сифатида қараш процессуал жиҳатдан тўғри эмас.

Уларнинг фарқини қуйидагича ифодалаш мумкин:

| Мезон | Апелляция | Кассация | |---|---|---| | Асосий мақсад | Биринчи инстанция суди ҳужжатини қайта текшириш | Қонуний кучга кирган суд ҳужжатини текшириш | | Суд ҳужжатининг ҳолати | Одатда қонуний кучга кирмаган | Қонуний кучга кирган | | Далиллар | Иш ҳолатларини қайта баҳолаш масалалари кўтарилиши мумкин | Қонунни қўллашдаги хатоларга алоҳида эътибор берилади | | Асосий эътибор | Факт + ҳуқуқ | Қонунийлик ва ҳуқуқни қўллаш | | Процессуал мақсад | Суд ҳужжатини ўзгартириш ёки бекор қилиш | Қонуний кучга кирган ҳужжатни қайта текшириш |

Шунинг учун апелляция шикоятини кассация шикоятидан фарқ қилмайдиган тарзда тузиш адвокатлик амалиётида процессуал стратегияни заифлаштириши мумкин.

---

# 7. Тафтиш тартибида суд ҳужжатларини қайта кўриш

Амалдаги ФПКда суд ҳужжатларини **тафтиш тартибида қайта кўриш** институти ҳам назарда тутилган.

Кодекснинг 46-боби ушбу масалага бағишланган.

Жумладан, Кодексда:

- 419⁴-модда — тафтиш тартибида шикоят қилиш ҳуқуқи; - 419⁵-модда — тафтиш тартибидаги шикоятларни кўрадиган судлар; - 419⁶-модда — шикоят бериш тартиби ва муддати; - 419⁷-модда — тафтиш шикоятининг мазмуни; - 419⁸-модда — шикоятга илова қилинадиган ҳужжатлар; - 419⁹–419¹²-моддалар — шикоятни қабул қилиш билан боғлиқ процессуал масалалар

белгиланган.

Демак, тафтиш инстанцияси ҳам суд ҳужжатларини қайта кўришнинг мустақил процессуал механизми сифатида шаклланган.

---

# 8. Суд ҳужжати устидан шикоят беришда энг кўп учрайдиган хатолар

Амалиётда шикоятларнинг самарадорлигига салбий таъсир қилувчи бир қатор хатолар учрайди.

### 1. Норозиликни асосламаслик

«Суд қарорига қўшилмайман», «қарор адолатсиз» каби умумий иборалар етарли эмас.

Ҳар бир эътироз муайян ҳуқуқий ва фактик асос билан боғланиши лозим.

### 2. Суд хулосаси билан далил ўртасидаги зиддиятни кўрсатмаслик

Масалан:

> Суд фалон ҳолатни аниқланган деб ҳисоблаган, бироқ ишдаги фалон далил ушбу хулосани тасдиқламайди.

Бундай ёндашув умумий норозиликдан кўра анча самарали.

### 3. Қонун нормасини шунчаки келтириш

Моддани келтиришнинг ўзи етарли эмас.

Муҳими:

**норма → суд қўллаган ёндашув → хато → ҳуқуқий оқибат**

занжири кўрсатилиши керак.

### 4. Процессуал бузилиш оқибатини кўрсатмаслик

Агар процессуал қоида бузилган бўлса, бу бузилиш ишнинг натижасига қандай таъсир қилгани ҳам тушунтирилиши лозим.

### 5. Нотўғри процессуал талаб қўйиш

Шикоятнинг асослантирув қисми билан якуний талаб қисми ўзаро мувофиқ бўлиши керак.

---

# 9. Шикоятнинг тузилиши

Профессионал апелляция ёки кассация шикоятини шартли равишда қуйидаги таркибда тузиш мумкин:

**1. Суд номи**

**2. Шикоят берувчи шахс ҳақида маълумот**

**3. Ишдаги процессуал мақом**

**4. Иш рақами**

**5. Шикоят қилинаётган суд ҳужжати**

**6. Ишнинг қисқача мазмуни**

**7. Суд хулосаларининг таҳлили**

**8. Моддий ҳуқуқ нормаларининг бузилиши**

**9. Процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилиши**

**10. Далилларга нотўғри баҳо берилганлиги**

**11. Суд ҳужжатининг қонунга номувофиқлиги**

**12. Суддан сўралаётган талаблар**

**13. Иловалар**

Энг муҳими, шикоятнинг асослантирув қисми суд ҳужжатидаги хулосалар билан бевосита боғланган бўлиши лозим.

---

# 10. Суд ҳужжатини бекор қилиш учун «кучли» ҳуқуқий позиция қандай қурилади?

Адвокатлик амалиёти нуқтаи назаридан шикоятни қуйидаги формула асосида қуриш мумкин:

**Суд хулосаси → ишдаги далил → қўлланиши лозим бўлган норма → суднинг хатоси → ушбу хатонинг ҳуқуқий оқибати → сўралаётган процессуал натижа.**

Масалан:

> Биринчи инстанция суди жавобгарнинг мажбурияти мавжуд эмаслиги ҳақида хулоса қилган. Бироқ иш материалларидаги ___-далил ушбу мажбурият мавжудлигини тасдиқлайди. Суд мазкур далилга ФПК талаблари асосида тўлиқ ҳуқуқий баҳо бермаган. Шу билан бирга, низоли муносабатга нисбатан Фуқаролик кодексининг ___-моддаси қўлланилиши лозим бўлган бўлса-да, суд томонидан ушбу норма қўлланилмаган. Натижада ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мос келмайдиган хулоса чиқарилган.

Бу усул шикоятни оддий норозилик баёнотидан **ҳуқуқий таҳлилга асосланган процессуал ҳужжат** даражасига олиб чиқади.

---

# 11. Шикоят бериш ҳуқуқининг аҳамияти

Суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ҳуқуқи шахснинг суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқининг мантиқий давоми ҳисобланади.

Олий суд Пленумининг 2024 йил 25 мартдаги 9-сон қарорида апелляция ва кассация тартибида ишларни қайта кўриш суд процесси иштирокчиларининг суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ҳуқуқини кафолатловчи муҳим ҳуқуқий институт эканлиги таъкидланган.

Шунингдек, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари суд томонидан ҳал қилинган шахснинг ҳам суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ҳуқуқи мавжудлиги алоҳида аҳамиятга эга.

---

# Хулоса

Суд ҳужжатлари устидан шикоят қилиш институти фуқаролик процессининг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.

Унинг асосий мақсади судьянинг мустақиллигига аралашиш эмас, балки қабул қилинган суд ҳужжатининг **қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини юқори инстанция суди томонидан текшириш** имкониятини таъминлашдир.

Апелляция, кассация ва тафтиш институтларининг ҳар бири ўз процессуал вазифасига эга. Шу сабабли шикоят тайёрлашда биринчи навбатда суд ҳужжатининг қайси инстанцияда эканлиги, унинг қонуний кучга кирган-кирмаганлиги, шикоят бериш муддати ва қайси процессуал норма асосида мурожаат қилиниши аниқланиши лозим.

Профессионал шикоят эса учта асосий саволга аниқ жавоб бериши керак:

**1. Суд нимада хато қилди?**

**2. Бу хато қайси қонун нормасига зид?**

**3. Ушбу хато суд ҳужжатининг натижасига қандай таъсир қилди?**

Айнан шу уч саволга далиллар ва қонун нормалари билан асосланган жавоб берилгандагина шикоят суд ҳужжатини қайта кўриш учун жиддий процессуал асосга айланади.

**Норматив манбалар:** Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси; Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2024 йил 25 мартдаги 9-сон «Судлар томонидан фуқаролик ишларини апелляция, кассация тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида»ги қарори.