СУДЬЯНИНГ ВАКОЛАТЛАРИ ВА УЛАР УСТИДАН ШИКОЯТ ҚИЛИШ ТАРТИБИ
# СУДЬЯНИНГ ВАКОЛАТЛАРИ ВА УЛАР УСТИДАН ШИКОЯТ ҚИЛИШ ТАРТИБИ
## Кириш
Судья одил судловни амалга оширишда мустақил ва фақат қонунга бўйсунган ҳолда фаолият юритади. Судьянинг мустақиллиги суд жараёни иштирокчиларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.
Бироқ судьянинг мустақиллиги унинг процессуал ҳаракатлари ёки қарорлари назоратдан ташқари дегани эмас. Қонунчилик судья томонидан қабул қилинган суд ҳужжатларини юқори инстанция судларида қайта кўриш, шунингдек судьянинг қонунчилик, судьялик одоби ёки хизмат интизоми талабларини бузган ҳолатлари бўйича белгиланган тартибда чора кўриш механизмларини назарда тутади.
Шунинг учун судья устидан шикоят қилиш масаласида, энг аввало, **шикоят суд ҳужжатига нисбатанми ёки судьянинг шахсий хатти-ҳаракатларига нисбатанми**, деган саволга жавоб бериш лозим.
---
## 1. Судьянинг асосий ваколатлари
«Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига кўра, судья одил судловни амалга оширишда кенг процессуал ваколатларга эга.
Судья:
- ишларни қонунчиликда белгиланган процессуал тартибда кўради; - тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтиради; - далилларни текширади ва баҳолайди; - тарафларнинг илтимосномаларини кўриб чиқади; - суд муҳокамасига раҳбарлик қилади; - процессуал қарорлар қабул қилади; - ишни мазмунан ҳал қилади; - қонунчиликда белгиланган бошқа процессуал ҳаракатларни амалга оширади.
Судьянинг одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ қонуний талаблари ва фармойишлари давлат органлари, мансабдор шахслар, юридик ва жисмоний шахслар томонидан бажарилиши шарт.
Шу билан бирга, судья Конституция ва қонунларга қатъий риоя қилиши, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, шаъни, қадр-қиммати ҳамда мол-мулки ҳимоя қилинишини таъминлаши шарт. Судья ўз фаолиятида холислик ва беғаразликни сақлаши лозим.
---
# 2. Судьянинг процессуал ваколати билан судьянинг хатоси ўртасидаги фарқ
Амалиётда муҳим бир хатога йўл қўйилади: судьянинг муайян процессуал қароридан норози бўлган шахс дарҳол судья устидан шикоят қилади.
Бу ҳар доим ҳам тўғри йўл эмас.
Масалан, судья:
- даъвони рад этган; - даъвони қаноатлантирмаган; - далилни қабул қилмаган; - экспертиза тайинламаган; - илтимосномани рад этган; - даъвони таъминлаш чорасини қўлламаган; - ажрим чиқарган
бўлса, бу қарорнинг қонунийлиги, асослилиги ва процессуал талабларга мувофиқлиги, одатда, **юқори инстанция судига апелляция, кассация ёки қонун назарда тутган бошқа тартибда шикоят қилиш орқали** текширилади.
Бундай ҳолатда «судьяни жазолаш» ҳақида шикоят қилиш суд ҳужжатини бекор қилишнинг ўрнини босмайди.
---
# 3. Суд ҳужжати устидан шикоят қилиш ва судья устидан шикоят қилиш — икки хил механизм
Уларни шартли равишда қуйидагича ажратиш мумкин:
| Ҳолат | Қайси тартибда ҳимоя қилинади? | |---|---| | Ҳал қилув қарори қонунга хилоф деб ҳисобланса | Апелляция/кассация/тафтиш тартибида | | Ажримдан норози бўлса | Қонунда назарда тутилган ҳолда хусусий шикоят ёки тегишли юқори инстанция тартибида | | Судья далилга нотўғри баҳо берган бўлса | Суд ҳужжати устидан шикоят қилинади | | Судья процессуал нормани нотўғри қўллаган бўлса | Суд ҳужжати устидан шикоят қилинади | | Судья тарафга нисбатан ҳақоратли ёки одобсиз муносабат қилган бўлса | Судьянинг хатти-ҳаракатлари бўйича тегишли тартибда шикоят қилинади | | Судья манфаатлар тўқнашувига йўл қўйган бўлса | Судьянинг ҳаракати бўйича белгиланган тартибда мурожаат қилинади | | Судья судьялик одоби талабларини бузган бўлса | Интизомий тартибда масала қўйилиши мумкин | | Судья қонунни қасддан бузган ёки жиддий оқибатларга олиб келган вijdonsizликка йўл қўйган бўлса | Интизомий жавобгарлик масаласи қўйилиши мумкин |
---
# 4. Судьянинг процессуал ҳаракатларидан норози бўлганда
Агар шахс судья ишни кўриш жараёнида процессуал ҳуқуқларини бузган деб ҳисобласа, биринчи навбатда ушбу ҳолатни **ишнинг ўзида процессуал тартибда қайд эттириши** лозим.
Масалан:
> «Суд томонидан даъвогарнинг илтимосномаси ҳал қилинмади».
ёки:
> «Жавобгар томонидан тақдим этилган далилга суд томонидан ҳуқуқий баҳо берилмади».
ёки:
> «Суд мажлисида тарафнинг тушунтириш бериш ҳуқуқи таъминланмади».
Бундай ҳолатлар кейинчалик апелляция ёки кассация шикоятида суд томонидан йўл қўйилган процессуал бузилиш сифатида келтирилиши мумкин.
Шу сабабли адвокат учун муҳим қоида:
**Процессуал бузилишни унинг содир бўлган вақтида аниқ қайд этиш — кейинги шикоятнинг далилий базасини кучайтиради.**
---
# 5. Судьянинг рад қилиниши
Агар судья ишни кўришда холислигига шубҳа туғдирувчи ҳолат мавжуд бўлса, масала судьяни рад қилиш институти орқали ҳал қилиниши мумкин.
Масалан:
- судья иш натижасидан шахсан манфаатдор бўлса; - тарафлардан бири билан қариндошлик муносабати мавжуд бўлса; - иш натижасидан холислигига асосли шубҳа туғдирувчи бошқа ҳолатлар мавжуд бўлса.
Бундай вазиятда «судья устидан шикоят» билан чекланишдан кўра, процессуал қонунчиликда назарда тутилган **судьяни рад қилиш ҳақида илтимоснома** бериш мақсадга мувофиқ.
Бу икки институтни аралаштирмаслик керак:
**рад қилиш — муайян ишда судьянинг холислигига шубҳа мавжудлиги масаласи;**
**интизомий шикоят — судьянинг қонун, одоб ёки хизмат талабларини бузган-бузмаганлиги масаласи.**
---
# 6. Судьянинг интизомий жавобгарлиги
«Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 74-моддасига мувофиқ, судья тегишли судьялар малака ҳайъати қарорига асосан интизомий жавобгарликка тортилиши мумкин.
Бунга, жумладан:
- одил судловни амалга оширишда қонунийликни бузиш; - суд ишини ташкил этишда бепарволик ёки интизомсизлик оқибатида камчиликларга йўл қўйиш; - судьялик шаъни ва қадр-қимматига доғ туширадиган ножўя хатти-ҳаракат содир этиш; - Судьялар одоби кодекси талабларини бузиш
асос бўлиши мумкин.
Бироқ жуда муҳим қоида мавжуд:
**Суд қарорининг бекор қилиниши ёки ўзгартирилишининг ўзи судьяни автоматик равишда интизомий жавобгарликка тортиш учун асос бўлмайди.**
Бунинг учун судья томонидан қасддан қонун бузилиши ёки жиддий оқибатларга олиб келган виждонсизлик мавжудлиги каби қонунда назарда тутилган ҳолатлар аниқланиши лозим.
---
# 7. Судья устидан шикоят қаерга берилади?
Судьянинг хатти-ҳаракатларида интизомий қоидабузарлик белгилари мавжуд деб ҳисобланган ҳолатларда масала судьялар малака ҳайъатлари ва Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши ваколатлари доирасида ҳал қилинади.
Судьяга нисбатан интизомий иш, қонунга кўра, тегишли судьялар малака ҳайъати томонидан судья томонидан қонунбузарлик содир этилганлиги ҳақидаги ариза ёки хабар бўйича ўтказилган хизмат текшируви натижалари асосида қўзғатилиши мумкин.
Судьялар олий кенгаши эса судьяларни интизомий жавобгарликка тортиш масалаларини кўриб чиқади ва материалларни тегишли малака ҳайъатларига юбориш ваколатига эга. Шунингдек, Кенгаш Судьялар олий малака ҳайъати қарорлари устидан берилган шикоятларни кўриб чиқади.
---
# 8. Судьяга қандай интизомий жазолар қўлланиши мумкин?
«Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 76-моддасига мувофиқ, судьяга қуйидаги интизомий жазо чоралари қўлланиши мумкин:
1. огоҳлантириш; 2. ҳайфсан; 3. ўртача ойлик иш ҳақининг 30 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда жарима; 4. малака даражасини бир поғонага пасайтириш; 5. ваколатларини муддатидан илгари тугатиш.
Жазо тайинлашда қоидабузарликнинг хусусияти ва оқибатлари, ножўя хатти-ҳаракатнинг оғирлиги, судьянинг шахси ва айбдорлик даражаси инобатга олинади.
---
# 9. Судьяга нисбатан шикоятда нималар кўрсатилиши керак?
Профессионал шикоятда умумий норозилик эмас, аниқ фактлар келтирилиши лозим.
Шикоят қуйидаги тартибда тузилиши мумкин:
### 1. Судья ҳақида маълумот
- Ф.И.О.; - ишлайдиган суд; - иш рақами, агар мавжуд бўлса.
### 2. Қоидабузарлик содир этилган вақт
Сана, суд мажлиси ва процессуал ҳаракат аниқ кўрсатилади.
### 3. Судьянинг конкрет ҳаракати
Масалан:
> 2026 йил 15 сентябрдаги суд мажлисида судья томонидан даъвогарнинг ёзма илтимосномаси суд муҳокамаси баённомасида қайд этилмаган ва уни ҳал қилиш бўйича процессуал қарор қабул қилинмаган.
### 4. Қонун талаби
Судья қайси норма талабини бузгани кўрсатилади.
### 5. Ҳуқуқий оқибат
Ушбу ҳаракат натижасида шахснинг қайси ҳуқуқи бузилгани аниқланади.
### 6. Далиллар
- суд баённомаси; - аудиоёзув; - ажрим; - суд ҳужжати; - ёзма илтимоснома; - электрон мурожаат; - бошқа ҳужжатлар.
### 7. Талаб
Тегишли тартибда хизмат текшируви ўтказиш, ҳолатга ҳуқуқий баҳо бериш ва қонунчиликда назарда тутилган чораларни кўриш сўралади.
---
# 10. Энг муҳим масала: судьянинг хатоси учун шикоятми ёки суд ҳужжати устидан шикоятми?
Бу масалада қуйидаги формулани эслаб қолиш мумкин:
> **«Судьянинг қароридан норози бўлсангиз — юқори инстанция судига. Судьянинг қонунга, одобга ёки интизомга зид хатти-ҳаракатидан норози бўлсангиз — белгиланган интизомий тартибда».**
Масалан, судья даъвони рад этди.
Агар сиз:
> «Судья Фуқаролик кодексининг 985-моддасини нотўғри қўллади»
десангиз, бу, биринчи навбатда, **суд ҳужжати устидан апелляция/кассация тартибида шикоят қилиш масаласи**.
Агар сиз:
> «Судья тарафни ҳақорат қилди, суд мажлисида одоб-ахлоқ талабларини бузди»
десангиз, бу **судьянинг хатти-ҳаракатлари бўйича интизомий масала** бўлиши мумкин.
Агар:
> «Судья иш натижасидан манфаатдор бўлиши мумкин»
деган ҳолат мавжуд бўлса, биринчи навбатда **судьяни рад қилиш** масаласи қўйилади.
---
# 11. Судья устидан шикоят суд қарорини бекор қиладими?
Йўқ.
Бу жуда муҳим.
Судьяга нисбатан интизомий шикоят бериш орқали суднинг ҳал қилув қарорини автоматик равишда бекор қилиб бўлмайди.
Агар мақсад:
**«Суд қарорини бекор қилиш»** бўлса — процессуал шикоят тартибидан фойдаланилади.
Агар мақсад:
**«Судьянинг қонунбузарлигига ҳуқуқий баҳо бериш»** бўлса — судьянинг интизомий жавобгарлиги масаласи қўйилади.
Иккала тартиб зарур бўлса, улар **бир вақтнинг ўзида, бир-биридан мустақил равишда** амалга оширилиши мумкин.
---
# 12. Судья устидан шикоят қилишда далилларнинг аҳамияти
Адвокатлик амалиётида «судья адолатсиз муносабатда бўлди» деган умумий баёнотдан кўра, объектив далилларга таянган шикоят анча асосли бўлади.
Масалан:
**Сана → ҳаракат → бузилган норма → далил → ҳуқуқий оқибат.**
Қуйидаги шакл айниқса самарали:
> **2026 йил 20 сентябрдаги суд мажлисида судья томонидан ______ ҳаракат содир этилди. Мазкур ҳолат суд мажлиси аудиоёзувининг ___ дақиқасида ҳамда суд мажлиси баённомасининг ___-бандида акс этган. Ушбу ҳаракат натижасида ______ ҳуқуқ бузилган. Бу ҳолат ______-модда талабларига зид. Шу сабабли мазкур ҳолатга белгиланган тартибда ҳуқуқий баҳо бериш сўралади.**
Бундай ёндашув шикоятни субъектив норозиликдан объектив ҳуқуқий мурожаатга айлантиради.
---
# Хулоса
Судьянинг мустақиллиги одил судловнинг асосий принципларидан бири бўлса-да, судьянинг фаолияти мутлақо назоратсиз эмас. Қонун суд ҳужжатларини юқори инстанция судларида қайта кўриш, судьянинг интизомий жавобгарлиги масаласини кўриб чиқиш ва судьялар малака ҳайъатлари қарорлари устидан шикоят қилиш механизмларини белгилаган.
«Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 74-моддаси судьянинг интизомий жавобгарлиги учун асосларни белгилайди, 75-моддаси интизомий иш қўзғатиш тартибини, 76-моддаси интизомий жазо чораларини, 77-моддаси эса интизомий жазо ҳақидаги қарор устидан шикоят қилиш тартибини белгилайди.
Шунинг учун судья фаолияти юзасидан мурожаат тайёрлашда энг муҳим вазифа — **суд ҳужжатига нисбатан процессуал шикоят, судьяни рад қилиш ва судьянинг интизомий жавобгарлиги ҳақидаги мурожаатни тўғри ажратиш**.
Амалиётда эса қуйидаги учлик асосий мезон бўлиб хизмат қилади:
**Суд ҳужжати нотўғри → юқори инстанцияга шикоят.**
**Судьянинг холислигига шубҳа бор → рад қилиш.**
**Судья қонун, одоб ёки интизом талабларини бузган → тегишли малака ҳайъати/Судьялар олий кенгаши ваколати доирасида мурожаат.**