ҲУҚУҚ — БУ НИМА?

Ҳуқуқ — жамиятда адолат ва тартибни таъминловчи асосий мезон

Инсон дунёга келган пайтдан бошлаб муайян ҳуқуқларга эга бўлади. Яшаш, эркинлик, шаън ва қадр-қиммат, таълим олиш, меҳнат қилиш, мулкка эга бўлиш каби имкониятлар инсон ҳаётининг ажралмас қисми ҳисобланади.

Аммо ҳуқуқнинг моҳияти фақат «мен нима қилишим мумкин?» деган савол билан чекланмайди. Ҳуқуқ — бу инсоннинг жамиятдаги ўрнини, имкониятларини, эркинлигини ва бошқалар билан муносабатларини белгилаб берувчи муҳим ижтимоий институтдир.

Ҳуқуқ тушунчаси

Оддий қилиб айтганда, ҳуқуқ — жамиятдаги муносабатларни тартибга солувчи, давлат томонидан эътироф этилган ва ҳимоя қилинадиган умуммажбурий қоидалар тизимидир.

Ҳуқуқ инсонга муайян имкониятлар беради ва бир вақтнинг ўзида муайян мажбуриятларни ҳам юклайди.

Масалан, ҳар бир инсон ўз мулкига эгалик қилиш ҳуқуқига эга. Бироқ бу ҳуқуқ бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига зарар етказиш имконини бермайди.

Шу маънода ҳуқуқнинг муҳим тамойилларидан бири:

«Менинг ҳуқуқим бошқа инсоннинг ҳуқуқи бошланган жойда чегараланади».

Ҳуқуқ ва қонун бир хил тушунчами?

Кўпчилик «ҳуқуқ» ва «қонун» тушунчаларини бир маънода ишлатади. Аслида улар ўртасида фарқ бор.

Қонун — давлат томонидан қабул қилинадиган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг муайян тури.

Ҳуқуқ эса анча кенг тушунча бўлиб, инсон ва жамият ҳаётидаги ҳуқуқий муносабатлар, ҳуқуқ ва мажбуриятлар, ҳуқуқий принциплар ҳамда уларни таъминловчи механизмларни қамраб олади.

Масалан, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси инсоннинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини белгилаб беради. Қонунлар эса ушбу ҳуқуқларни амалга ошириш механизмларини янада аниқлаштиради.

Шунинг учун қонун — ҳуқуқни ифода этиш шаклларидан бири, деб айтиш мумкин.

Ҳуқуқ нима учун керак?

Ҳуқуқнинг асосий вазифаси — инсон, жамият ва давлат ўртасидаги муносабатларни тартибга солишдир.

Агар жамиятда ҳуқуқий қоидалар бўлмаганида, кучли шахс ўз хоҳишини заиф шахсга мажбуран ўтказиши, мулкий низоларни куч ишлатиш орқали ҳал қилиш, инсоннинг шаъни ва қадр-қимматига тажовуз қилиш оддий ҳолга айланиши мумкин эди.

Ҳуқуқ эса:

* инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилади; * мулк дахлсизлигини таъминлайди; * шартнома ва мажбуриятларни тартибга солади; * жиноят ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилади; * низоларни қонуний йўл билан ҳал қилиш имконини беради; * давлат ҳокимияти фаолиятини ҳуқуқий чегаралар доирасида ушлаб туради; * жамиятда адолат ва барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

Ҳуқуқ фақат ҳуқуқшунослар учун эмас

Ҳуқуқни билиш фақат адвокат, прокурор, судья ёки бошқа ҳуқуқшуносларга керак, деган қараш нотўғри.

Ҳар бир инсон кундалик ҳаётида ҳуқуқ билан тўқнашади.

Инсон:

— ишга кирганда — меҳнат ҳуқуқига;

— уй-жой сотиб олганда — фуқаролик ва мулк ҳуқуқига;

— никоҳдан ўтганда — оила ҳуқуқига;

— тадбиркорлик билан шуғулланганда — бизнес ҳуқуқига;

— кредит олганда — шартнома ҳуқуқига;

— судга мурожаат қилганда — процессуал ҳуқуққа;

— ҳуқуқбузарликка дуч келганда — маъмурий ёки жиноят ҳуқуқига мурожаат қилади.

Шунинг учун ҳуқуқни билиш — ўз ҳаётингни ҳимоя қилиш воситаларини билишдир.

Ҳуқуқ бор, аммо уни амалга ошириш ҳам керак

Инсоннинг ҳуқуққа эга бўлиши — унинг ҳуқуқи автоматик равишда амалга ошади, дегани эмас.

Масалан, шахснинг бузилган ҳуқуқи мавжуд бўлиши мумкин. Аммо уни тиклаш учун тегишли органга мурожаат қилиш, далилларни тақдим этиш, процессуал муддатларга риоя қилиш ва қонун билан белгиланган тартибда ўз талабини асослаш талаб этилади.

Шу сабабли ҳуқуқий маданиятнинг муҳим қисми:

«Менинг ҳуқуқим бор» деган тушунчадан «Мен ўз ҳуқуқимни қандай ҳимоя қиламан?» деган тушунчага ўтишдир.

Ҳуқуқ ва мажбурият

Ҳуқуқ фақат имтиёз эмас. У мажбурият билан ҳам чамбарчас боғлиқ.

Масалан, инсон мулкдор бўлиш ҳуқуқига эга. Бироқ мулкдан фойдаланиш жараёнида қонун талабларига риоя қилиши ва бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини бузмаслиги керак.

Фуқаронинг ҳуқуқлари қанчалик муҳим бўлса, унинг қонунларга риоя қилиши ҳам шунчалик муҳим.

Чунки ҳуқуқий жамият:

«Менинг ҳуқуқим бор»

деган тушунча билан эмас,

«Менинг ҳуқуқим бор ва мен бошқаларнинг ҳуқуқини ҳам ҳурмат қиламан»

деган тамойил билан қурилади.

Ҳуқуқ бузилганда нима қилиш керак?

Ҳуқуқи бузилган шахс, аввало, вазиятни ҳиссиёт билан эмас, ҳуқуқий нуқтаи назардан баҳолаши керак.

Бунинг учун қуйидаги саволларга жавоб топиш муҳим:

1. Менинг қайси ҳуқуқим бузилди? 2. Ушбу ҳуқуқ қайси қонун ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжат билан кафолатланган? 3. Ҳуқуқимни ким бузди? 4. Бузилишни тасдиқловчи қандай далиллар бор? 5. Қайси давлат органи ёки судга мурожаат қилиш керак? 6. Мурожаат қилишнинг қандай муддатлари мавжуд? 7. Ҳуқуқимни тиклаш учун қандай талаб қўйиш мумкин?

Айнан шу ерда ҳуқуқшунос ёки адвокатнинг профессионал ёрдами муҳим аҳамият касб этади.

Адвокатнинг вазифаси нимадан иборат?

Адвокатнинг вазифаси фақат судда иштирок этиш ёки ҳужжат ёзишдан иборат эмас.

Профессионал адвокат, аввало, вазиятни ҳуқуқий жиҳатдан таҳлил қилади, мижознинг ҳуқуқий имкониятларини белгилайди, хавфларни кўрсатади ва ҳуқуқни ҳимоя қилишнинг энг мақбул стратегиясини ишлаб чиқади.

Шу маънода адвокат — инсон ва қонун ўртасидаги ҳуқуқий кўприкдир.

Бироқ адвокат қанчалик профессионал бўлмасин, инсоннинг ўз ҳуқуқини билиши ҳам муҳим.

Чунки ўз ҳуқуқини билмаган инсон кўпинча унинг бузилганини ҳам англамай қолиши мумкин.

Ҳуқуқ — қўрқитиш воситаси эмас

Баъзан ҳуқуқ деганда фақат жазо, суд, прокуратура, тергов ёки жарима тушунилади.

Аслида ҳуқуқнинг вазифаси фақат жазолаш эмас.

Ҳуқуқнинг асосий мақсади — инсон эркинлиги, хавфсизлиги ва қонуний манфаатларини таъминлаш, ижтимоий муносабатларни тартибга солиш ва низоларни цивилизациялашган усулда ҳал қилишдир.

Шунинг учун ҳуқуқдан қўрқиш эмас, уни билиш ва ундан тўғри фойдаланиш керак.

Хулоса

Ҳуқуқ — бу оддий қоидалар йиғиндиси эмас.

Ҳуқуқ — инсоннинг эркинлиги, жамиятнинг тартиби ва давлатнинг адолатли фаолиятини таъминлашга хизмат қилувчи тизимдир.

Ҳуқуқни билиш инсонга фақат судда ёки муаммога дуч келганда эмас, балки ҳар куни тўғри қарор қабул қилишда ёрдам беради.

Шунинг учун ҳар бир инсон ўз ҳуқуқларини билиши, мажбуриятларини англаши ва бошқа инсонларнинг ҳуқуқларини ҳурмат қилиши зарур.

Чунки:

Ҳуқуқини билган инсон — ўзини ҳимоя қила олади.

Ҳуқуқини ҳурмат қилган инсон — бошқаларни ҳам ҳимоя қилади.

Ҳуқуқ устувор бўлган жамиятда эса адолат ва тараққиёт учун мустаҳкам пойдевор яратилади.