ВАСИЯТНОМА БОР, ЛЕКИН УЙ БОШҚА МЕРОСХЎРНИНГ НОМИГА ЎТИБ КЕТГАН БЎЛСА, НИМА ҚИЛИШ КЕРАК?

ВАСИЯТНОМА БОР, ЛЕКИН УЙ БОШҚА МЕРОСХЎРНИНГ НОМИГА ЎТИБ КЕТГАН БЎЛСА, НИМА ҚИЛИШ КЕРАК? «Ота-онамнинг уйи эди. Васиятнома ҳам бор. Лекин уйни бошқа меросхўр ўз номига расмийлаштириб олибди. Энди менинг ҳуқуқим нима бўлади?» Бундай вазият кўп оилаларда кутилмаганда юзага келади. Ота-она ёки бошқа яқин қариндош вафот этганидан кейин оила аъзолари мерос масаласини тинч йўл билан ҳал қиламиз, деб ўйлайди. Аммо вақт ўтиб, меросхўрлардан бири уй-жойни ўз номига расмийлаштириб олгани маълум бўлади. Энг оғири — қўлида васиятнома бор шахс: «Уй менга васият қилинган, бошқаларнинг ҳеч қандай ҳуқуқи йўқ», деб ҳисоблайди. Лекин ҳуқуқий жиҳатдан масала ҳар доим ҳам бундай оддий эмас. 1. Васиятнома борлиги — бошқа меросхўрларнинг барча ҳуқуқлари йўқолади дегани эмас. Қонунга кўра, шахс ўз мол-мулкини васиятнома орқали бир ёки бир нечта шахсга қолдириши мумкин. Бироқ қонун айрим шахсларга, ҳатто васиятнома мазмунидан қатъи назар, меросдан мажбурий улуш олиш ҳуқуқини кафолатлайди. Фуқаролик кодексининг 1142-моддасига кўра, мерос қолдирувчининг: • вояга етмаган болалари; • меҳнатга қобилиятсиз болалари; • меҳнатга қобилиятсиз эри ёки хотини; • меҳнатга қобилиятсиз ота-онаси қонун бўйича олиши лозим бўлган улушининг камида ярмини мажбурий улуш сифатида олиш ҳуқуқига эга. Шунинг учун: «Васиятнома бор экан, сизга ҳеч нарса тегмайди», деган хулоса ҳар доим ҳам тўғри эмас. Мажбурий улуш масаласида эса ҳар бир меросхўрнинг ёши, меҳнатга қобилиятлилиги, қариндошлик даражаси ва мерос таркиби алоҳида текширилади. 2. «Уй менга васият қилинган» деган гапнинг ўзи етарли эмас Амалиётда баъзан меросхўрлар: «Васиятнома менинг қўлимда, демак уй ҳам автоматик равишда меники», деб ўйлайди. Аслида мерос иши расмий тартибда юритилади. Мерос очилган жойдаги нотариус меросхўрнинг мурожаати асосида меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисида гувоҳнома беради. Қонунга кўра, бу гувоҳнома, одатда, мерос очилган кундан эътиборан олти ой ўтганидан кейин берилади. Шу сабабли уй кимнинг номига қандай ҳужжат асосида ўтказилганини аниқлаш жуда муҳим. 3. Биринчи навбатда нимани текшириш керак? Агар сизга маълум бўлишича, уй бошқа меросхўр номига расмийлаштирилган бўлса, дарҳол жанжал қилиш ёки оғзаки талаб билан чекланиш тўғри эмас. Аввало қуйидагиларни аниқлаш керак: 1. Васиятнома айнан қандай мазмунда тузилган? Унда бутун уй васият қилинганми ёки фақат маълум улушми? 2. Васиятнома қачон ва қаерда расмийлаштирилган? У нотариал тартибда тасдиқланганми? 3. Мерос ишини қайси нотариус юритган? 4. Меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисида гувоҳнома кимга берилган? 5. Уйнинг кадастр ва давлат реестрида ҳозир ким мулкдор сифатида кўрсатилган? 6. Бошқа меросхўрлар мерос ишига жалб қилинганми? Мана шу саволларга жавоб олинмасдан туриб, «уйни қайтариб оламан» ёки «имкони йўқ» деган хулоса қилишга эрта. 4. Васиятноманинг ўзи ҳам судда баҳс қилиниши мумкин Бу жуда муҳим нуқта. Васиятнома қонун талабларига зид тарзда тузилган бўлса, уни ҳақиқий эмас деб топиш масаласи қўйилиши мумкин. Фуқаролик кодексининг 1130-моддасига кўра, белгиланган шаклда тузилмаган васиятнома ҳақиқий эмас. Шунингдек, васиятномани тузиш, имзолаш ёки тасдиқлаш тартиби бузилган бўлса, манфаатдор шахснинг даъвоси асосида у ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин. Бундай низоларда, масалан: • васият қилувчининг васиятнома тузиш вақтидаги ҳолати; • васиятномани ким ва қандай тартибда расмийлаштиргани; • имзо масаласи; • нотариал расмийлаштириш тартиби; • васиятноманинг шакли; • бошқа муҳим ҳолатлар текширилиши мумкин. Айниқса васият қилувчи васиятнома тузилган вақтда ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англаш ва уларни бошқариш имкониятига эга бўлган-бўлмагани масаласи низонинг муҳим қисми бўлиши мумкин. 5. Васиятнома ҳақиқий эмас деб топилса, уй кимга қолади? Бу саволга ҳамма ҳолат учун битта жавоб бериш мумкин эмас. Васиятнома ҳақиқий эмас деб топилган тақдирда, мерос масаласи қонун бўйича ворислик қоидалари асосида қайта баҳоланиши мумкин. Олий суд Пленуми ҳам васиятнома ҳақиқий эмас деб топилган ҳолларда, унда кўрсатилган шахс қонун бўйича тегишли навбатдаги меросхўр бўлса, у умумий асосларда ворислик ҳуқуқидан маҳрум бўлмаслигини тушунтирган. Шунингдек, васиятнома ҳақиқий эмас деб топилган тақдирда, унга кўра меросдан маҳрум бўлган қонун бўйича меросхўр ҳам умумий асосларда мерос олиш ҳуқуқига эга бўлиши мумкин. Демак, васиятномани бекор қилишнинг ўзи ҳали уй автоматик равишда сизга ўтади дегани эмас. Кейинги босқичда қонун бўйича кимлар меросхўр экани ва уларнинг улушлари аниқланади. 6. Меросхўр уйни ўз номига расмийлаштириб олган бўлса-чи? Бу ҳолат ҳам ҳуқуқий ҳимоя қилиш имконияти йўқ дегани эмас. Агар сиз ўзингизнинг мерос ҳуқуқингиз бузилган деб ҳисобласангиз, иш ҳолатига қараб судда: • васиятномани ҳақиқий эмас деб топиш; • меросга бўлган ҳуқуқни эътироф этиш; • меросдаги улушни аниқлаш; • меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳномани низолаш; • меросни тақсимлаш; • мулк ҳуқуқини тан олиш; • давлат реестридаги тегишли ёзувларни ўзгартиришга асос бўлувчи суд қарорини қабул қилиш каби талаблар масаласи қўйилиши мумкин. Қайси талаб қўйилиши эса ҳужжатлар ва низонинг аниқ ҳолатларига боғлиқ. 7. Уйни олган меросхўр уни сотиб юбориши мумкинми? Агар сиз уйга нисбатан ҳуқуқингиз бор деб ҳисобласангиз ва низо судгача ёки судда кўриб чиқилаётган бўлса, бу масалани эътиборсиз қолдириш хавфли. Чунки уй бошқа шахсга сотилса, ҳадя қилинса ёки бошқа тарзда тасарруф этилса, кейинги низо янада мураккаблашиши мумкин. Шунинг учун зарур ҳолатларда даъвони таъминлаш чораларини кўриш масаласи ҳам кўриб чиқилиши лозим. Мақсад — суд иши якунига қадар низоли мол-мулкнинг бошқа шахсларга ўтказилиб кетишининг олдини олиш. Бу чора ҳар бир иш бўйича алоҳида асосланиши керак. 8. Уйни уч йил бирга яшаган меросхўрга нисбатан ҳам муҳим қоида бор Қонун меросни тақсимлашда айрим меросхўрларга имтиёзли ҳуқуқ ҳам беради. Фуқаролик кодексининг 1153-моддасига кўра, мерос очилишидан олдинги уч йил давомида мерос қолдирувчи билан бирга яшаган меросхўрлар мерос таркибидаги уй-жой, квартира ёки бошқа турар жойни олишда имтиёзли ҳуқуққа эга бўлиши мумкин. Бироқ бу имтиёз бошқа меросхўрларнинг мулкий манфаатларини ҳисобга олмаслик мумкин дегани эмас. Зарур ҳолларда тегишли улуш ёки товон масаласи ҳал қилинади. Шунинг учун: «Мен бу уйда яшаганман, демак уй тўлиқ меники» ёки «Васиятнома бор, демак бошқаларнинг ҳуқуқи йўқ» деган содда хулосалар ҳуқуқий жиҳатдан ҳар доим ҳам тўғри бўлмайди. 9. Меросни тақсимлашда келишув бўлмаса, судга мурожаат қилиш мумкин Агар меросхўрлар ўзаро келиша олмаса, меросни тақсимлаш суд тартибида амалга оширилиши мумкин. Фуқаролик кодексининг 1150-моддасига кўра, меросни қабул қилиб олган қонун бўйича меросхўрлардан исталган бири меросни тақсимлашни талаб қилиш ҳуқуқига эга. Келишувга эришилмаса, тақсимлаш суд тартибида амалга оширилади. Шунинг учун мерос низоси ҳар доим ҳам «уй кимники?» деган битта саволдан иборат бўлмайди. Кўпинча судда: «Ким қанча улушга эга?» деган савол ҳал қилинади. 10. Судга мурожаат қилишдан олдин қандай ҳужжатларни йиғиш керак? Агар сизда шундай муаммо бўлса, қуйидаги ҳужжатларни тўплаш муҳим: • мерос қолдирувчининг ўлими ҳақидаги гувоҳнома; • васиятнома нусхаси; • туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома; • никоҳ ҳақидаги гувоҳнома; • қариндошликни тасдиқловчи бошқа ҳужжатлар; • уй-жойнинг кадастр ҳужжатлари; • давлат реестридан маълумотлар; • меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳнома; • нотариусдаги мерос ишига оид ҳужжатлар; • уйдан ким фойдаланаётганини тасдиқловчи маълумотлар; • мерос қолдирувчи билан бирга яшаганликни тасдиқловчи ҳужжатлар; • зарур бўлса, тиббий ҳужжатлар ва бошқа далиллар. Энг муҳими — ҳужжатларнинг асли қаерда эканини аниқлаш. Чунки баъзи ҳолларда меросхўрнинг қўлида фақат битта ҳужжат бўлади, асосий далиллар эса нотариал мерос ишида ёки давлат реестрларида сақланади. 11. Энг катта хато — «вақт ўтса ҳам кейин ҳал қиламан» деб кутиш Мерос масалаларида вақт омили жуда муҳим. Қонун меросни қабул қилиш ва мерос ҳуқуқини расмийлаштириш билан боғлиқ муайян муддатларни белгилайди. Шу билан бирга, меросни қабул қилиш факти, нотариусга мурожаат қилинган-қилинмагани ва меросдан амалда фойдаланиш ҳолатлари ҳам ҳуқуқий аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Шунинг учун муаммони йиллар давомида кечиктириш кейинчалик далилларни йиғишни ва ҳуқуқни ҳимоя қилишни қийинлаштириши мумкин. 12. Бундай ҳолатда адвокат нима қила олади? Мерос низосида адвокатнинг вазифаси фақат судга ариза ёзиб беришдан иборат эмас. Аввало: 1. мерос иши бўйича ҳужжатлар таҳлил қилинади; 2. васиятноманинг мазмуни ва расмийлаштирилиши текширилади; 3. қонун бўйича барча меросхўрлар аниқланади; 4. мажбурий улуш олиш ҳуқуқи бор-йўқлиги баҳоланади; 5. уй-жой кимнинг номига ва қайси ҳужжат асосида ўтказилгани аниқланади; 6. зарур бўлса, нотариус ва бошқа органлардан ҳужжатлар олиш чоралари кўрилади; 7. судга бериладиган талаблар тўғри шакллантирилади; 8. зарур ҳолларда даъвони таъминлаш чоралари сўралади; 9. судда меросхўрнинг ҳуқуқий позицияси далиллар билан ҳимоя қилинади. Чунки мерос низосида нотўғри қўйилган битта талаб ёки эътибордан четда қолган битта ҳужжат ишнинг бутун натижасига таъсир қилиши мумкин. ХУЛОСА Агар сизга: «Ота-онамнинг уйи бор эди. Васиятнома ҳам мавжуд. Лекин ака-ука ёки бошқа қариндош уйни ўз номига расмийлаштириб олибди» деб маълум бўлган бўлса, бу ҳолатни оддий оилавий келишмовчилик деб қараманг. Аввало ҳужжатларни текширинг. Васиятноманинг мазмунини ўрганинг. Мерос ишида кимлар иштирок этганини аниқланг. Мажбурий улуш ҳуқуқи бор-йўқлигини текширинг. Уй қайси асосда бошқа шахс номига ўтганини аниқланг. Ва энг муҳими — ҳуқуқингиз бузилган бўлса, уни ҳимоя қилиш имконияти бор-йўқлигини малакали ҳуқуқшунос билан баҳоланг. Баъзан одамлар: «Уй аллақачон бошқа одамнинг номида экан, энди ҳеч нарса қила олмайман» деб ўйлайди. Аммо ҳуқуқий масалада уйнинг кимнинг номида экани — ишнинг охири эмас. Асосий савол — бу мулк қайси ҳуқуқий асосда ва қандай тартибда ўша шахс номига ўтган? Агар сизда ҳам шундай ҳолат юзага келган бўлса, ҳужжатларни ўрганиб чиқмасдан туриб хулоса қилманг. Мерос масаласида вақтни бой бермаслик — ҳуқуқингизни ҳимоя қилишнинг биринчи қадами. Аниқ ҳуқуқий ҳолатингизни таҳлил қилиш ва қайси тартибда ҳаракат қилиш кераклигини белгилаш учун адвокатга мурожаат қилишингиз мумкин.