УЙИНГИЗ БОШҚА ОДАМНИНГ НОМИГА РАСМИЙЛАШТИРИЛГАНИНИ БИЛСАНГИЗ, НИМА ҚИЛИШ КЕРАК?

УЙИНГИЗ БОШҚА ОДАМНИНГ НОМИГА РАСМИЙЛАШТИРИЛГАНИНИ БИЛСАНГИЗ, НИМА ҚИЛИШ КЕРАК? «Бу уй менинг номимда эди. Қандай қилиб бошқа одамнинг номига ўтиб қолди?» Кўчмас мулк билан боғлиқ низолар орасида энг хавфли ҳолатлардан бири — инсон ўз уйи, ҳовлиси ёки ерига оид ҳужжатларни текширганда мулк ҳуқуқи бошқа шахс номига расмийлаштирилганини билиб қолишидир. Баъзан бу ҳолатни шахс тасодифан билиб қолади. Масалан: — кадастрдан маълумот олганда; — уй-жойни сотмоқчи бўлганида; — меросни расмийлаштираётганда; — банк ёки нотариусга мурожаат қилганда; — ёки бошқа бир шахс мазкур уйни ўз мулки деб даъво қилганда. Шунда табиий савол туғилади: «Менинг уйимни бошқа одам қандай қилиб ўз номига ўтказган?» Энг муҳими — бундай вазиятда вақтни бой бермаслик ва ҳужжатларни текширмасдан туриб шошма-шошарлик билан ҳаракат қилмаслик. 1. Аввало: уй ҳақиқатан ҳам бошқа шахс номига ўтганми? «Кадастрда бошқа одамнинг номи чиқди» деган маълумотнинг ўзи билан дарҳол хулоса қилиш тўғри эмас. Аввало кўчмас мулкнинг давлат реестридаги ҳолати аниқланиши керак. Ўзбекистонда кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш мажбурий ҳисобланади ва давлат рўйхатидан ўтказилган ҳуқуқлар ҳуқуқий аҳамиятга эга. Қонун давлат реестридаги маълумотларнинг очиқлиги ва ҳужжатлардаги маълумотлар билан мувофиқлигини ҳам назарда тутади. Шунинг учун биринчи навбатда: уйнинг давлат реестридан кўчирмаси, кадастр маълумотлари ва ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатларини олиш керак. 2. Бошқа шахс қандай ҳужжат асосида мулкдор бўлган? Бу — ишнинг энг муҳим саволларидан бири. Фақат «уй фалончининг номида экан» деган маълумот етарли эмас. Адвокат биринчи навбатда: «Мулк ҳуқуқи қайси ҳужжат асосида бошқа шахсга ўтган?» деган саволга жавоб излайди. Масалан, асос сифатида: • олди-сотди шартномаси; • ҳадя шартномаси; • айирбошлаш шартномаси; • мерос ҳужжати; • суд қарори; • нотариал ҳужжат; • ишончнома асосида амалга оширилган битим; • давлат органининг қарори; • бошқа ҳуқуқни белгиловчи ҳужжат кўрсатилган бўлиши мумкин. Айнан шу ҳужжат ишнинг кейинги тақдирини белгилаши мумкин. 3. «Мен ҳеч кимга уйимни сотмаганман» — лекин уй бошқа одамнинг номида Бундай ҳолатда вазиятни жиддий текшириш керак. Масалан, шахс: «Мен ҳеч қандай шартнома имзоламаганман» дейиши мумкин. Ёки: «Мен ҳеч кимга уйимни ҳадя қилмаганман». Ёки: «Менинг номимдан кимдир ишончнома орқали фойдаланган». Бундай вазиятда битим қандай тузилгани, ким иштирок этгани, нотариал ҳаракатлар қандай амалга оширилгани ва давлат рўйхатидан ўтказиш учун қайси ҳужжатлар тақдим этилгани текширилиши лозим. Чунки ҳуқуқ бузилган бўлса, уни ҳимоя қилиш учун аввал ҳуқуқнинг қай тарзда бузилганини аниқлаш керак. 4. Агар сохта имзо қўйилган бўлса-чи? Бу энг жиддий ҳолатлардан бири. Агар шахс ўз номидан битим тузилганини, лекин у мазкур ҳужжатни имзоламаганини билдирса, масала фақат фуқаролик низоси билан чекланиб қолмаслиги мумкин. Бундай ҳолатда ҳужжатларнинг ҳақиқийлиги, имзо ва бошқа ҳолатлар текширилиши талаб этилиши мумкин. Зарур ҳолларда: • ҳужжатларни экспертиза қилиш; • нотариал ҳаракатлар ҳақида маълумотларни олиш; • битим асосларини текшириш; • тегишли органларга мурожаат қилиш масалалари кўриб чиқилади. Муҳим: жиноят содир этилган, деб олдиндан хулоса қилиш эмас, балки мавжуд далиллар асосида ҳуқуқий баҳо бериш керак. 5. Ишончнома берган бўлсам, уйимни йўқотишим мумкинми? Ишончнома — мулкнинг ўзи эмас. Шахс бошқа одамга муайян ҳаракатларни амалга ошириш ваколатини бериши мумкин. Лекин ишончнома берилганининг ўзи: «Менинг уйим автоматик равишда бошқа одамники бўлиб қолади» дегани эмас. Бу ерда: • ишончнома мазмуни; • берилган ваколатлар; • амал қилиш муддати; • ишончли вакил қандай ҳаракат қилгани; • қандай битим тузилгани; • битим кимнинг манфаати учун тузилгани алоҳида текширилади. Шу сабабли ишончнома билан боғлиқ ҳолатларда ҳужжатларни тўлиқ ўрганмасдан хулоса қилиш хавфли. 6. Битимни ҳақиқий эмас деб топиш мумкинми? Айрим ҳолатларда — ҳа. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш усуллари қаторида битимни ҳақиқий эмас деб топиш ва унинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллашни ҳам назарда тутади. Шунингдек, бузилган ҳуқуқни тиклаш ва ҳуқуқни бузадиган ҳаракатларнинг олдини олиш ҳам ҳимоя усулларидан ҳисобланади. Лекин бу: «Уй менинг эди, демак, битим автоматик равишда бекор бўлади» дегани эмас. Судда битимни низолаш учун унинг қайси асосларга кўра ҳақиқий эмаслиги ёки ҳуқуқни бузгани асосланиши ва далиллар билан тасдиқланиши керак. 7. Уй бошқа одам номига ўтказилган бўлса, қандай талаблар қўйилиши мумкин? Бу саволга ҳамма иш учун бир хил жавоб бериш мумкин эмас. Ишнинг ҳолатига қараб: • мулк ҳуқуқини тан олиш; • мулк ҳуқуқини тиклаш; • битимни ҳақиқий эмас деб топиш; • битимнинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллаш; • давлат рўйхатидаги маълумотларни ўзгартириш; • мулкка бўлган ҳуқуқни давлат рўйхатидан ўтказишга оид масалаларни ҳал қилиш; • мулкдан фойдаланишга тўсқинликларни бартараф этиш каби ҳуқуқий ҳимоя усуллари масалага қараб қўлланиши мумкин. Энг катта хато — бошқа бир ишда ишлатилган даъвони кўр-кўрона ўз ишига кўчириш. Ҳар бир ишда талаб ҳуқуқий ҳолатга мос танланиши керак. 8. Кадастр органига шикоят қилишнинг ўзи етарлими? Ҳар доим ҳам эмас. Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш жараёнида низо юзага келганда, амалда судгача кўриб чиқиш механизми ҳам мавжуд. 2023 йил 29 августдаги 426-сонли Вазирлар Маҳкамаси қарори билан тасдиқланган Низомга кўра, манфаатдор шахс давлат рўйхатидан ўтказувчининг ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан махсус комиссияга мурожаат қилиши мумкин. Комиссия қароридан норози бўлган шахс апелляция комиссиясига ёки судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Комиссияга мурожаат ёзма ёки белгиланган тартибда электрон шаклда берилиши мумкин. Комиссия аризани, қоида тариқасида, 10 иш кунида кўриб чиқади; комиссия қароридан норози шахс уни олган кундан бошлаб икки ой ичида апелляция комиссиясига мурожаат қилиши мумкин. Демак, масалани фақат: «Кадастрга бордим, улар тузатмади» деган даражада қолдириш тўғри эмас. Низонинг хусусиятига қараб кейинги ҳуқуқий қадамни белгилаш керак. 9. Агар уйни янги «мулкдор» бошқа одамга сотиб юборса-чи? Бу ҳолатда вазият янада мураккаблашиши мумкин. Агар сиз ўз ҳуқуқингиз бузилганини билиб туриб, узоқ вақт ҳаракат қилмасангиз, низога кейинчалик бошқа шахслар ҳам кириб келиши эҳтимоли пайдо бўлади. Масалан: А шахс → Б шахсга → В шахсга мулкни ўтказиб юбориши мумкин. Шу сабабли уйингиз бошқа шахс номига ўтказилганини аниқласангиз: вақтни чўзмасдан ҳужжатларни йиғиш ва ҳуқуқий стратегияни белгилаш керак. Зарур ҳолатларда суддан даъвони таъминлаш чораларини қўллаш масаласи ҳам кўриб чиқилиши мумкин. Бунинг учун эса судга қандай талаб қўйилаётгани ва низо предмети тўғри аниқланган бўлиши керак. 10. Қайси ҳужжатларни йиғиш керак? Бундай ишда адвокатга мурожаат қилганда қуйидаги ҳужжатлар жуда муҳим бўлиши мумкин: Мулкка оид ҳужжатлар: • кадастр ҳужжатлари; • давлат реестридан кўчирма; • аввалги мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатлар; • олди-сотди шартномаси; • ҳадя шартномаси; • мерос ҳужжатлари; • суд қарорлари; • ҳоким қарорлари. Низоли ўтказишга оид ҳужжатлар: • шартнома нусхаси; • нотариал ҳужжатлар; • ишончнома; • давлат рўйхатидан ўтказиш асоси; • кадастр органи маълумотлари; • бошқа шахс номига ўтказилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар. Қўшимча далиллар: • ёзишмалар; • пул ўтказмалари; • тилхатлар; • фото ва видеолар; • гувоҳлар ҳақида маълумот; • бошқа далиллар. 11. Энг муҳим 5 қадам Агар уйингиз ёки бошқа кўчмас мулкингиз бошқа шахс номига расмийлаштирилганини аниқласангиз: 1-қадам Давлат реестридан расмий маълумот олинг. 2-қадам Мулк ҳуқуқи қайси ҳужжат асосида бошқа шахсга ўтганини аниқланг. 3-қадам Битим ва ҳужжатларнинг қонунийлигини текширинг. 4-қадам Зарур бўлса, кўчмас мулк ҳуқуқларини рўйхатдан ўтказиш билан боғлиқ судгача шикоят тартибидан фойдаланинг. 5-қадам Судга мурожаат қилиш зарур бўлса, талабларни ишнинг ҳақиқий ҳолатига мос равишда белгилаб олинг. 12. Нега бундай ишда адвокатнинг ёрдами муҳим? Мулк низоларида энг катта муаммо кўпинча қонунни билмаслик эмас. Муаммо — қайси қонунни, қайси ҳужжатни ва қайси талабни ишга тўғри боғлашни билмаслик. Адвокат: • мулкнинг ҳуқуқий тарихини ўрганади; • кадастр ва реестр маълумотларини таҳлил қилади; • мулк ҳуқуқининг бошқа шахсга қандай ўтганини аниқлайди; • битимнинг ҳуқуқий ҳолатини баҳолайди; • далилларни тизимлаштиради; • зарур бўлса, ҳужжатларни талаб қилиш чораларини белгилайди; • судгача мурожаат қилиш тартибини таҳлил қилади; • даъво талабларини шакллантиради; • зарур ҳолларда даъвони таъминлаш масаласини кўриб чиқади; • судда мулкдорнинг манфаатларини ҳимоя қилади. ХУЛОСА Уйингиз бошқа шахс номига ўтказилганини билиб қолиш — ҳали уйингиздан бутунлай айрилдингиз дегани эмас. Лекин бу ҳолатни эътиборсиз қолдириш ҳам мумкин эмас. Чунки кўчмас мулк билан боғлиқ низода ҳар бир ҳужжат, ҳар бир сана ва ҳар бир ҳуқуқий ҳаракат аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Шунинг учун: «Кадастрда бошқа одамнинг номи чиқибди, энди ҳеч нарса қила олмайман» деб хулоса қилишга шошилманг. Аввало: Мулк қандай асосда бошқа шахс номига ўтганини аниқланг. Шундан кейин ҳуқуқий ҳимоя усулини танланг. Агар сизда шундай ҳолат юзага келган бўлса, ҳужжатларни мустақил равишда ўзгартиришга ёки қарши тараф билан кескин низога киришишга шошилмасдан, аввало адвокат билан ҳуқуқий ҳолатни таҳлил қилинг.