Эри ёки хотинининг қарзи учун иккинчи тарафнинг мол-мулки ҳам хатланиши мумкинми?

Эри ёки хотинининг қарзи учун иккинчи тарафнинг мол-мулки ҳам хатланиши мумкинми? «Қарздор — эрим. Лекин нега уйдаги менинг буюмларимни ҳам хатлашмоқчи?» «Кредитни турмуш ўртоғим олган. Мен шартномага имзо қўймаганман. Энди банк менинг мол-мулкимга ҳам даъво қилиши мумкинми?» «Уй никоҳдан олдин менинг номимда бўлган. Эримнинг қарзи сабабли унга нисбатан ижро ҳаракатлари олиб борилиши мумкинми?» Адвокатлик амалиётида бундай саволлар тобора кўпроқ учрамоқда. Кўпчиликда битта оддий тушунча бор: «Қарз кимнинг номида бўлса, фақат ўша шахс жавоб беради». Аммо амалиётда масала ҳар доим ҳам бу қадар содда эмас. Энг аввало: қарздор ким? Агар фуқаро шахсан кредит олган бўлса ёки бошқа шахс олдида ўзининг шахсий мажбуриятини олган бўлса, биринчи навбатда унинг ўзи қарздор ҳисобланади. Лекин оиладаги мол-мулкнинг ҳуқуқий мақоми алоҳида масала. Масалан, эр кредит олди. Кредит шартномасида хотини иштирок этмади. Бу ҳолатнинг ўзи хотиннинг шахсий мол-мулки автоматик равишда эрнинг қарзини қоплаш учун берилиши мумкин дегани эмас. Шу билан бирга, «кредитни мен олмаганман» деган гапнинг ўзи ҳам мол-мулкни ижродан автоматик равишда ҳимоя қилмайди. Нега? Чунки бу ерда икки хил масалани ажратиш керак: 1. Қарз мажбурияти кимга тегишли? 2. Ундирув қаратилиши мумкин бўлган мол-мулк қайси шахсга тегишли? Айнан иккинчи савол кўпинча низонинг марказига айланади. Никоҳ даврида орттирилган мол-мулкнинг мақоми қандай? Эр-хотин никоҳ даврида орттирган мол-мулк, қоида тариқасида, уларнинг умумий мол-мулки ҳисобланади. Шунинг учун уй, автомобиль, бошқа қимматбаҳо мол-мулк кимнинг номига расмийлаштирилгани ҳар доим ҳам масаланинг якуний жавобини бермайди. Масалан: Автомобиль хотиннинг номида. Аммо автомобиль никоҳ даврида сотиб олинган. Эри эса банкдан кредит олган ва қарздорлик юзага келган. Бундай вазиятда «машина хотинимнинг номида, демак унга ҳеч қачон тегиш мумкин эмас» деган хулоса қилишга шошилиш тўғри эмас. Аввало ушбу мол-мулкнинг қайси маблағлар ҳисобидан, қачон ва қандай асосда орттирилгани, шунингдек, унинг эр-хотиннинг умумий мол-мулкига ёки бир тарафнинг шахсий мол-мулкига тегишли эканлиги аниқланиши керак. Лекин никоҳдан олдинги уй-чи? Бу ерда вазият бошқача бўлиши мумкин. Агар уй фуқарога никоҳ тузилгунга қадар тегишли бўлган бўлса ёки у мол-мулкни мерос ёки ҳадя тартибида олган бўлса, унинг ҳуқуқий мақоми эр-хотиннинг никоҳ даврида орттирган умумий мол-мулкидан фарқ қилади. Шу сабабли ижро иши доирасида шундай мол-мулкка ундирув қаратилишига эътироз билдириш учун мол-мулкнинг келиб чиқишини тасдиқловчи ҳужжатлар катта аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Бу ерда: • олди-сотди шартномаси; • ҳадя шартномаси; • мерос ҳуқуқи тўғрисидаги гувоҳнома; • кадастр ҳужжатлари; • банк тўловлари; • бошқа тасдиқловчи ҳужжатлар муҳим аҳамият касб этиши мумкин. Энг хавфли вазият — «уйдаги нарсалар кимники эканини исботлай олмаслик» Ижро жараёнида яна бир муаммо учрайди. Қарздор эр-хотин билан бир манзилда яшайди. Уйда телевизор, музлатгич, мебель, компьютер, маиший техника ва бошқа буюмлар бор. Лекин уларнинг кимга тегишли эканини тасдиқловчи ҳужжатлар йўқ. Шунда кейинчалик «бу менинг буюмим эди» деган даъвони исботлаш анча мураккаблашиши мумкин. Шунинг учун қарздорлик бўйича ижро ҳаракатлари бошланган бўлса, оила аъзолари ўзларига тегишли мол-мулкнинг ҳуқуқий мақомини олдиндан аниқлаб олишлари муҳим. «Мен кафил бўлмаганман» деган ҳолатда-чи? Бу ҳам алоҳида масала. Агар хотин кредит шартномасига қарз олувчи ёки кафил сифатида имзо қўймаган бўлса, унинг шахсий мажбурияти масаласи алоҳида баҳоланади. Бироқ бу ҳолатда ҳам никоҳ даврида орттирилган умумий мол-мулк билан шахсий мол-мулкни ажратиш масаласи долзарб бўлиб қолади. Шунинг учун суд ёки ижро органига мурожаат қилганда: «Мен кредит олмаганман» деган битта жумла билан чекланиб қолиш етарли бўлмаслиги мумкин. Масаланинг аниқ ҳолатлари, мол-мулкнинг ҳуқуқий мақоми ва қарз мажбуриятининг хусусияти комплекс равишда таҳлил қилиниши керак. Қарздорлик пайдо бўлганидан кейин нима қилиш керак? Агар турмуш ўртоғингизнинг қарзи бўйича: • суд ҳужжати чиқарилган бўлса; • ижро иши қўзғатилган бўлса; • мол-мулк хатланаётган бўлса; • банк ҳисобрақамларига ундирув қаратилган бўлса; • сизга тегишли мол-мулк ҳам ижро ҳаракатларига киритилаётган бўлса, вазиятни шунчаки кузатиб туриш тўғри эмас. Энг аввало, қайси суд ҳужжати асосида, кимга нисбатан ва қайси мол-мулкка нисбатан ундирув қаратилганини аниқлаш керак. Кейин эса мол-мулкнинг ҳуқуқий мақомини тасдиқловчи ҳужжатлар йиғилади. Зарур ҳолларда эса ижро ҳаракатлари ёки мол-мулкка бўлган ҳуқуқ юзасидан қонуний тартибда эътироз ва шикоят масаласи кўриб чиқилади. Адвокатга қачон мурожаат қилиш керак? Менинг амалиётимда энг кўп учрайдиган хатолардан бири — инсон муаммо жиддийлашгандан кейин ҳуқуқий ёрдам сўрайди. Аслида эса адвокатга мурожаат қилиш учун мол-мулк хатланишини ёки сотувга чиқарилишини кутиш шарт эмас. Агар турмуш ўртоғингизга нисбатан катта миқдорда қарздорлик юзага келган бўлса, аввало: қарз кимнинг шахсий мажбурияти эканини, қайси мол-мулк умумий ва қайси мол-мулк шахсий эканини аниқлаб олиш керак. Бу кейинчалик анча мураккаб низоларнинг олдини олиши мумкин. Энг муҳими Оилада бир кишининг қарзи пайдо бўлгани билан иккинчи кишининг барча мол-мулки автоматик равишда қарз учун бериб юборилади, деган қоида йўқ. Бироқ никоҳ даврида орттирилган умумий мол-мулк, шахсий мол-мулк, кредит маблағларидан фойдаланиш мақсади ва қарз мажбуриятининг ҳуқуқий табиати каби ҳолатлар ҳар бир ишда алоҳида аҳамиятга эга. Шунинг учун «мол-мулк менинг номимда» ёки «қарз менинг номимда эмас» деган икки жумла билан ҳуқуқий хулоса қилиш хавфли. Ҳар бир ҳужжат ва ҳар бир ҳолат алоҳида текширилиши керак. Агар сизда ҳам турмуш ўртоғингизнинг қарзи, банк кредити, суд ҳужжати ёки Мажбурий ижро бюроси ҳаракатлари билан боғлиқ вазият юзага келган бўлса, ишни кечиктирмасдан ҳужжатлар асосида ҳуқуқий баҳолатиш муҳим. Ҳуқуқий масалаларда ҳар бир ҳолат индивидуал бўлгани сабабли, ушбу мақоладаги умумий тушунтиришлар аниқ иш бўйича ҳуқуқий хулоса ўрнини босмайди.