Оилавий (маиший)зўравонлик нима?

ОИЛАВИЙ (МАИШИЙ) ЗЎРАВОНЛИК НИМА? Оилавий (маиший) зўравонлик жамиятда инсон ҳуқуқлари, оила дахлсизлиги ва шахснинг қадр-қимматига салбий таъсир кўрсатувчи жиддий ижтимоий-ҳуқуқий муаммолардан бири ҳисобланади. Бундай ҳолатлар нафақат жабрланувчининг жисмоний ва руҳий саломатлигига, балки оиладаги соғлом муҳитга, айниқса, вояга етмаган болаларнинг тарбиясига ҳам зарар етказади. Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида оилавий муносабатларни ўзаро ҳурмат, ишонч ва ҳамжиҳатлик асосида ташкил этиш, оила аъзоларининг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Оилавий зўравонлик деганда, оилавий муносабатлар доирасида бир шахснинг бошқа шахсга нисбатан жисмоний, руҳий, иқтисодий ёки жинсий зўравонлик хусусиятига эга бўлган ҳаракатлари тушунилади. Маиший зўравонлик эса, кенг маънода, оилада ёки маиший муносабатлар доирасида содир этиладиган зўравонлик ҳолатларини англатади. Ушбу тушунчалар бир-бирига яқин бўлсада, уларнинг ҳуқуқий доираси ва муайян ҳолатга нисбатан қўлланилиши амалдаги қонунчилик асосида баҳоланади. Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги нуқтаи-назаридан оилавий зўравонлик ва маиший зўравонлик ўртасидаги асосий фарқни аниқ тушуниб олиш лозим. Бу икки тушунча бир-бирига яқин бўлиб, амалдаги қонунчиликда улар кўпинча биргаликда — «оилавий (маиший) зўравонлик» шаклида қўлланилади. Оилавий зўравонлик — оила аъзолари ўртасида содир этиладиган, бир шахснинг бошқа шахсга нисбатан жисмоний куч ишлатиши, руҳий босим ўтказиши, таҳдид қилиши, иқтисодий ҳуқуқларини чеклаши ёки жинсий дахлсизлигига тажовуз қилиши каби ҳаракатлардир. Мисол учун: эрнинг хотинини уриши ёки мунтазам ҳақорат қилиши; ота-онанинг болага нисбатан зўравонлик ишлатиши; оила аъзосининг бошқа оила аъзосини қўрқитиши ёки унинг маблағларини назорат қилиб, ҳуқуқларини чеклаши. Маиший зўравонлик — маиший муносабатлар доирасидаги шахслар ўртасида содир этиладиган зўравонликдир. У нафақат расмий никоҳдаги эр-хотин, балки қонунчиликда назарда тутилган бошқа муносабатлардаги шахсларга нисбатан ҳам содир этилиши мумкин. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 59²-моддасида оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар назарда тутилган. Унда, жумладан, эр-хотин, собиқ эр-хотин, бир рўзғор асосида бирга яшовчи шахслар ёки умумий фарзандга эга бўлган шахслар ўртасидаги муайян ғайриқонуний ҳаракатлар қамраб олинади. Масалан: собиқ эрнинг собиқ хотинига таҳдид қилиши; бир рўзғорда яшовчи шахснинг бошқасини ҳақорат қилиши ва қўрқитиши; умумий фарзанди бор шахснинг иккинчи шахсни қонуний ҳуқуқларини чеклаши. Оилавий (маиший) зўравонлик учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланган. Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 11 апрелдаги 829-сон Қонуни билан тегишли кодексларга оилавий зўравонлик учун жавобгарликни назарда тутувчи нормалар киритилган. 2024 йил 21 октябрдаги 978-сон Қонун билан эса, болаларга нисбатан оилавий зўравонлик учун жавобгарлик масалаларига оид қоидалар ҳам такомиллаштирилган. Қилмишга ҳуқуқий баҳо беришда унинг хусусияти, оқибатлари ва қонунчиликда белгиланган бошқа шартлар албатта ҳисобга олиниши лозим.